Lạc khởi & “tâm thế” luận

“Lạc khởi” là một từ thôi thúc trong tâm trí tôi những ngày đầu xuân của năm mới âm lịch. Từ này cũng là do tâm trí tôi vừa tạo ra chứ không trích dẫn từ nguồn tài liệu hay tiểu thuyết nào, lấy cảm hứng từ ý “an lạc”, “lạc quan” và ý “khởi đầu” để nói về một khởi đầu bình yên, vui vẻ của mỗi người khi đối mặt với một năm mới, một đoạn đường đời mới. Có thể hiểu theo 2 cách: Hoàn cảnh đem lại sự khởi đầu vui vẻ cho một người – theo cách hiểu này thì hoàn cảnh đóng vai trò rất lớn, tương đương với thần may mắn hay thần tài đưa lại cơ hội tốt cho một người; hoặc cũng có thể hiểu là một người đã tìm được một khởi đầu cho mình với tâm thế bình an, an lạc – như vậy thì dù có đang “sống với lũ” thì người này vẫn tìm được giải pháp cho việc thưởng thức nhàn nhã của mình.

“Lạc khởi” chính là như vậy, chủ động lạc khởi hay bị động lạc khởi, dù nghĩa nào cũng mang ý nghĩa lạc quan, may mắn và tốt lành. Tâm trí tôi nghĩ về điều này, làm cho từ này hiện ra trong suy nghĩ và cảm hứng của tôi, đồng thời nó cũng như thôi thúc, bắt buộc tôi phải vẽ, ghi chép, luận bàn về điều này. Thế là tôi vẽ và viết.

Khi cảm nhận thì mọi việc đơn giản vì ý tưởng vẫn thuộc về thế giới trừu tượng, nhưng khi cầm cọ để vẽ ra thì câu hỏi lớn nhất là: cái gì thể hiện được “lạc khởi”? Cây, hoa, cỏ lá, chim muông, sơn thủy hữu tình… điều gì sẽ mang lại cảm giác thư thái, yên lành cho người xem tranh – là tôi, điều gì được vẽ ra từ cảm xúc thật sự khi nghĩ về “lạc khởi” của người vẽ – cũng là tôi?

Vẽ đi vẽ lại linh tinh nhiều nét trong nhiều ngày, tôi phát hiện là chính “tâm thế” tạo ra “lạc khởi” của một người. Tâm thế tốt sẽ tạo ra sự tự tin khi khởi đầu, tâm thế tự ti sẽ tạo ra bước bắt đầu rụt rè, tâm thế vui vẻ như một đứa trẻ sẽ tạo ra những tiếp cận nhẹ nhàng, hồn nhiên, vô ưu mà vẫn đạt được kết quả. Như vậy, tâm thế là khởi đầu của mọi sự khởi đầu, là nền tảng của mọi tính cách, đồng thời qua tâm thế của một người ở một thời điểm cũng phản ánh phần nào tính cách lâu dài của người đó. Thế là tôi chọn vẽ chim với 5 dạng tính cách – tâm thế.

Bức tranh này là bản đầu tiên, trong đó có 5 chú chim với 5 vị trí khác nhau, thể hiện 5 tâm thế khác nhau. Ở đây chỉ nói về tâm thế nói chung, không luận bàn về tính cách, nhân cách xấu-tốt cụ thể vì đó là một chủ đề sâu, rộng, vô cùng tận của nhiều lĩnh vực rồi.

DSC01573© NTH

Chú chim đầu tiên đang bay mang tâm thế tiên phong, lãnh đạo.Người có tâm thế này luôn sẵn sàng là người đi hàng đầu, lấy trách nhiệm dẫn đường cho những người khác; còn việc dẫn đúng đường hay không, ham danh lợi, yêu thích quyền lực hay vì sẵn có tính trách nhiệm và can đảm, đó là một việc khác. Nếu người có tâm thế tiên phong, lãnh đạo mà vì hoàn cảnh chưa làm được đúng tố chất, tâm thế của mình, đó gọi là “ngọa hổ tàng long”, phải thêm yếu tố may mắn của thời cuộc hoặc có người phát hiện, hỗ trợ.

Chú chim bay thứ hai là một dạng tâm thế khác, luôn sát cánh với người trách nhiệm nhưng sẽ không bao giờ làm người dẫn đường được vì đây là người thích và thích hợp nhất làm trợ lý, hỗ trợ cho người khác. Còn chất lượng làm trợ lý không thể bàn ở đây, nhưng mỗi người có tâm thế tiên phong luôn cần có những người có tâm thế trợ lý như thế này hỗ trợ, cũng như Lưu Bị phải cần có Khổng Minh, hay Lê Lợi cần một Nguyễn Trãi để “bách chiến bách thắng” vậy.

Chú chim bay thứ ba là một dạng tâm thế phức tạp. Không lấy trách nhiệm dẫn dắt, cũng không theo sát để hỗ trợ, chú chim này bay “theo đàn” là chủ yếu, mang tâm thế làm lực lượng cho người khác. Tâm thế làm lực lượng thật sự rất quan trọng vì đây là dạng tâm thế hiền hòa, đoàn kết mà tất cả các nhóm từ 3 người trở lên đều cần phải có những người có tâm thế lực lượng này để tạo ra sức mạnh tập thể. Vì vậy, vị trí thứ 3 của chú chim thật ra mang tính đại diện cho vị trí thứ 4, thứ 5, tất cả vị trí còn lại của đội bay này, của một tập thể. Tuy nhiên, chú chim này cũng mang tâm thế phức tạp vì không an phận bay theo đàn mà còn ngó nghiêng, ngó dọc, nửa đậu nửa bay theo, như đang cất cánh mà cũng như đang hạ cánh, như đang theo đội hình chung mà cũng như sắp tách riêng ra. Đây cũng là một đặc điểm của tâm thế lực lượng, có thể gọi bằng nhiều tên tính cách khác nhau như: tâm thế “chần chừ”, tâm thế “cơ hội”, tâm thế “ba phải”, tâm thế “chọn đường lui”, tâm thế “lo nghĩ xa xôi”,… Tâm thế tiên phong, trách nhiệm sẽ không bao giờ lùi bước hay chần chừ khi đã quyết định dấn bước, tâm thế hỗ trợ sẽ luôn hết lòng với “minh chủ” của mình, thế nên chỉ có tâm thế số đông này mới dễ bị lung lạc bởi những yếu tố ngoại cảnh khác. Sẽ sai lầm nếu đưa tâm thế này lên làm trợ lý vì họ sẽ dễ dàng bỏ cuộc, không giúp cho đại cuộc đi đến kết quả mà chỉ ngó nghiêng qua lại để tìm đường khác theo ý mình; sẽ càng sai lầm hơn khi đưa tâm thế này lên làm người trách nhiệm cao nhất việc gì vì họ sẽ làm theo số đông, không có chính kiến và năng lực tư duy, quyết định do thiếu lòng can đảm và tính cương quyết. Tâm thế này sẽ phát huy tốt nhất sở trường của mình nếu được vào trong một tập thể phù hợp, với người trách nhiệm và phò tá đúng sở hữu đúng tâm thế của vị trí lãnh đạo.

Chú chim bên trái bức tranh đang ngồi ngủ trên một nhánh cây mang tâm thế “xuất thế chủ động”. Đây là dạng tính cách an nhiên trước cuộc sống, dù cho cả đàn chim náo nhiệt bay trước mặt mình thì vẫn có thể nhắm mắt ngủ ngon lành, không hề bị lung lạc, mơ màng, ảo tưởng về trách nhiệm, trợ lý hay làm lực lượng. Có thể nhắm mắt làm ngơ trước sự thành đạt của người khác, có cánh cũng không thèm bay, đó là xuất thế tránh đời mà chỉ chọn một góc riêng cho mình. Tuy nhiên, nhắm mắt cũng không thể ngủ cả đời, cũng sẽ có lúc bừng tỉnh để bay theo ý mình, nên gọi đây là tâm thế “xuất thế chủ động” vì muốn né đời hay nhập đời đều là do ý mình mà ra. Nhưng phải sẵn tâm thế tự nhiên về “xuất thế” thì mới làm được sự chủ động này, chỉ không biết là khi bừng mắt muốn bay, thì đường bay của chú chim này sẽ là tiên phong, trợ lý hay lực lượng? Điều này vẫn còn là một bí ẩn, đó mới chính là điều thú vị của dạng tâm thế này, không ai biết được lúc họ xuất thế đã tự học tập, phát triển bản thân mình đến mức độ nào.

Chú chim ngoài cùng bên trái cũng đậu trên cành cây nhưng không thể ngủ yên tĩnh như chú chim bên cạnh. Đó là dạng tâm thế “đồng hành” luôn muốn âm thầm ở bên cạnh chia sẻ với người mình yêu thương, quý trọng. Đó có thể là một người thầy, người bạn, người yêu, người tình, người anh em… luôn chấp nhận việc âm thầm bên cạnh mình trong mọi trường hợp mà không hề biểu lộ ra sự chán nản. Thế nên, không ai biết là chú chim này có thật sự muốn xuất thế hay không khi ở cạnh chú chim “xuất thế chủ động” đang vùi đầu ngủ ngon lành, nhưng điều đó không quan trọng vì tâm tình của chú chim này đã gần như trọn vẹn khi ở cạnh người bạn đồng hành của mình. Cũng vì vậy, nét của chú chim này cũng mờ nhạt hơn chú chim đang ngủ kế bên, và đầu của chú chim này cũng ngẩng cao hơn vì đây là dạng tâm thế của người “đồng hành, bảo vệ” luôn như muốn ẩn đi để trông chừng, bao bọc cho người mình yêu thương.

Bức tranh đầu tiên với 5 chú chim có ý nghĩa như vậy. Nhưng vài ngày sau, tôi đột nhiên thay đổi suy nghĩ  khi vô tình đọc lại về phân tâm học của Freud liên quan đến những mảng tối của tiềm thức, đến cõi vô thức. Tôi nghĩ rằng chỉ vẽ một chú chim phức tạp là hơi kỳ thị, tách biệt chú chim này với 4 chú chim còn lại, kiểu như một mình chú phải chứa đựng tất cả những tính cách phức hợp, suy nghĩ tạp chủng không tốt trong khi những chú chim khác lại mang tâm thế có vẻ trong sáng hơn. Thật sự là mỗi người trong chúng ta đều có những mảng tối trong tiềm thức, đều mang lấy một hay thậm chí nhiều cõi vô thức mà ta không thể biết và hiểu một cách rõ ràng được, phải đợi những hoàn cảnh phù hợp nào đó mới có thể bộc lộ ra.

Thế nên, để thực hiện trọn vẹn ý  nghĩa “lạc khởi”, tôi vẽ lại một bức khác mà trong đó chú chim phức tạp ấy biến mất, mà thực chất là đã hòa nhập vào tâm thức của tất cả chú chim còn lại, và vẽ thêm vào bức tranh những mảng đá tảng thật cứng nhưng chứa điều kỳ diệu của thiên nhiên là hoa cỏ vẫn đâm chồi nẩy lộc. Cội hoa đào cũng được thay bằng bụi tre xanh cho mát mắt và thể hiện khí khái quân tử, tuy không thơ mộng như hoa đào nhưng bù lại cũng bớt được phần ủy mị mong manh yểu mệnh của hoa đào không phù hợp lắm với ý nghĩa “an lạc” cứng cáp. Hai chú chim bay thể hiện sự “nhập thế” nên ở tầm nhìn gần, hai chú chim “xuất thế” vốn muốn ẩn mình một lúc nên tôi cũng tôn trọng, không vẽ phô trương mà đưa ra tầm nhìn xa hơn. Còn lại thì tâm thế của 4 chú chim này vẫn giữ như cũ cộng thêm phần phức tạp ở tầng sâu tâm hồn. Phần nổi bật nhất của bức tranh chính là lá cỏ mong manh bứt phá được đá tảng để vui vẻ vươn lên cùng vạn vật.

DSC01575
© NTH

Như vậy là “lạc khởi” đã hình thành cùng với tâm thế luận như vậy. Tôi nghĩ là bạn đọc cũng sẽ như tôi, đọc đến đây sẽ đặt ra câu hỏi: mình thuộc dạng tâm thế nào? Sau một hồi suy nghĩ về bản thân, tôi kết luận là câu trả lời sẽ tùy vào từng thời điểm, tùy vào đối với ai cạnh ta, trước ta hay sau ta. Ai cũng có thể trong tình huống “dưới một người, trên vạn người” đối với đội hình của mình và đồng thời trong hoàn cảnh “làm lực lượng cho người khác”trong tương quan thế giới rộng lớn hơn. Ai cũng có thể từng “nhập thế” và đang “xuất thế” hay ngược lại.

“Lạc khởi” được vẽ nhưng không hẳn là một bức tranh, được viết nhưng không hẳn là một bài luận, mà chính xác là một ý niệm để mỗi người tự phác họa thêm theo tâm thế của mình. Điều quan trọng nhất của “lạc khởi” là gì? Là có thêm những giây phút suy nghĩ về chính mình, và tìm được nguồn an lạc, bình yên, hoan hỉ của mình dù đang chủ động hay bị động khởi đầu đoạn đường đi mới, bạn nhé!

 

2/3/2016

NTH

3 comments

  1. Từ rất lâu rồi, D thường âm thầm đọc và dõi theo các bài viết của H, D thích sự sâu sắc và tinh tế và thường khuấy động tư duy của mình. Cảm ơn H nhiều nha.
    Hôm nay miên man với “lạc khởi” của H chợt nhận ra có thể từ mình tìm kiếm bao lâu nay để dịch cho mindset có thể là tâm thế như H nói chăng.
    Một số suy tưởng của D khi chiêm nghiệm từ tranh và ý niệm tâm thế của H là tâm thế có khi bị ảnh hưởng bởi hoàn cảnh, bởi tâm thế của người khác, và phải chăng chú chim dũng cảm hăm hở bay lên cao để thoát khỏi ảnh hưởng của hoàn cảnh, tìm một vị thế khác, tự do và cao ngạo và tìm sự “lạc khởi” cho mình!

    Liked by 1 person

    • Cảm ơn Dung nhiều về những chia sẻ. Hằng vui vì bài viết có thể đưa đến cho Dung những suy nghĩ và cảm hứng. Mong những “lạc khởi” luôn đến với Dung, cả hoàn cảnh khách quan lẫn tâm thế chủ động.

      Số lượt thích

  2. Đọc lại, nghiền ngẫm và vẫn cảm thấy chưa “đọc” ra hết những gì còn trong bài luận này.
    Phát giác đăng sau dù là Tâm Thế nào có Lạc Khởi hay không thì vẫn luôn không một mình (các con chim luôn có bạn đồng hành)
    Và cho dù ở vị trí nào: Bay cao hay đậu dưới thấp cũng đều cần có bạn. Phải chăng Tâm Thế hay Lạc Khởi không quan trọng bằng người đang ở bên cạnh mình ???
    Tự hỏi và không trả lời được vì còn miên man. Sẽ đọc lại. Biết đâu…

    Liked by 1 person

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s